Khi những vụ án nhỏ gợi lên câu hỏi lớn

Từ trước đến nay, mỗi vụ án được xét xử nghiêm minh, đúng luật góp phần củng cố niềm tin xã hội, ngược lại một bản án thiếu thuyết phục hay phải hủy bỏ lại trở thành dấu hỏi về năng lực, trách nhiệm của người cầm cân nảy mực.

Thời gian qua, hai vụ án tưởng chừng “nhỏ” nhưng gây xôn xao dư luận, vụ nuôi bán gà lôi trắng ở Nghệ An và vụ hiệu trưởng bị buộc tội tham ô hơn 10 triệu đồng ở Cà Mau, đã trở thành phép thử thực sự cho hệ thống tư pháp. Bề ngoài, chúng chỉ liên quan đến số tiền và tài sản không lớn. Nhưng ở chiều sâu, cả hai vụ đều bộc lộ những khoảng trống chuyên môn trong xét xử, từ năng lực cập nhật pháp luật, kỹ năng phân tích chứng cứ đến tính nhân văn của chính sách hình sự.

Vụ gà lôi trắng – một bản án đi sau đời sống pháp luật

Tháng 8/2025, anh Thái Khắc Thành bị TAND tỉnh Nghệ An tuyên phạt 6 năm tù vì hành vi nuôi và bán 13 cá thể gà lôi trắng. Căn cứ buộc tội dựa trên quy định trong Nghị định 84/2021, coi gà lôi trắng là động vật nhóm IB – loài nguy cấp, quý, hiếm cần bảo vệ nghiêm ngặt.

Điều gây tranh cãi nằm ở chỗ Thông tư 27/2025, có hiệu lực từ ngày 1/7/2025, tức trước phiên tòa sơ thẩm, đã hạ gà lôi trắng xuống nhóm IIB, chỉ còn mức độ bảo vệ trung bình, và hành vi nuôi, bán không còn bị coi là tội phạm nghiêm trọng. Như vậy, bị cáo đáng lẽ được hưởng nguyên tắc “áp dụng pháp luật có lợi cho người phạm tội” theo Bộ luật Hình sự. Thế nhưng, bản án sơ thẩm lại “ngó lơ” văn bản mới, dẫn tới phán quyết lạc hậu, sai nền tảng.

Sự việc đặt ra hai vấn đề lớn:

Thứ nhất, năng lực cập nhật pháp luật của cơ quan xét xử còn chậm chạp, thậm chí thiếu trách nhiệm khi bỏ qua một văn bản đã có hiệu lực.

Thứ hai, việc điều chỉnh danh mục loài nguy cấp lại chỉ được quy định ở cấp thông tư, một văn bản dưới luật, khiến hệ thống pháp luật thiếu ổn định, dễ gây lúng túng trong thực tiễn. PGS.TS Nguyễn Ngọc Điện từng thẳng thắn nhận xét: “Những thay đổi có ảnh hưởng lớn đến quyền con người và trách nhiệm hình sự phải được ghi nhận ngay trong luật, chứ không thể chỉ ở thông tư”.

Vụ hiệu trưởng tham ô – xét xử máy móc hay nhân văn?

Tại Cà Mau, ông Trần Văn Tâm, Hiệu trưởng một trường tiểu học, bị buộc tội tham ô hơn 10,7 triệu đồng khi hợp thức hóa hóa đơn mua kệ và thiết bị cho trường. Bản án sơ thẩm tuyên ông 7 năm tù giam cùng hình phạt bổ sung. Nhưng ở cấp phúc thẩm, toàn bộ bản án bị hủy do vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng: Không định giá tài sản, không làm rõ đồng phạm, chưa xác định trách nhiệm của người ký hóa đơn khống…

Vấn đề cốt lõi là liệu hành vi của ông Tâm có thực sự mang bản chất tham ô? Số tiền đó được sử dụng để phục vụ trường, không phải bỏ túi cá nhân. Việc hợp thức hóa chứng từ cho thấy yếu kém trong quản lý tài chính, nhưng chưa chắc đã cấu thành “tham ô” theo nghĩa truyền thống. Thế nhưng, do quy định hiện hành chỉ cần “từ 2 triệu đồng trở lên” đã đủ yếu tố định tội, tòa sơ thẩm đã “máy móc” áp khung, bỏ qua bối cảnh và mục đích.

TS Thái Thị Tuyết Dung (Trường ĐH Luật TP. HCM) từng phân tích: “Mức định lượng 2 triệu đồng cho tội tham ô, hối lộ hiện nay là quá thấp, không phù hợp với mặt bằng thu nhập và đời sống kinh tế – xã hội. Điều này dễ dẫn đến những bản án thiếu nhân văn và chưa thật sự thuyết phục”.

Góc nhìn lý luận – khi pháp luật không nên xử chuyện nhỏ

Trong khoa học pháp lý, có nguyên tắc “De minimis non curat lex”, pháp luật không xử lý những chuyện quá nhỏ. Mục tiêu của tư pháp không phải dồn lực cho những hành vi thiệt hại hạn chế, mà là ngăn chặn tội phạm nguy hiểm cho xã hội. Nhưng nhìn lại hai vụ án này, hệ thống tố tụng đã vận hành cồng kềnh cho những vụ việc giá trị nhỏ bé. Hậu quả là gây lãng phí nguồn lực, tạo cảm giác pháp luật quá khắt khe, thiếu tính nhân văn. Đáng lẽ, những hành vi như vậy có thể được xử lý bằng chế tài hành chính, kỷ luật, hòa giải hoặc giáo dục cộng đồng, thay vì hình sự hóa.

Ở nhiều quốc gia, chỉ những hành vi tham nhũng, kinh tế với mức thiệt hại đáng kể hoặc có yếu tố nguy hiểm cao mới bị đưa ra tòa hình sự. Còn những vụ nhỏ lẻ thường được xử lý nội bộ hoặc bằng biện pháp hành chính. Đây là kinh nghiệm mà Việt Nam có thể tham khảo để tiết kiệm nguồn lực và bảo đảm sự hợp lý trong chính sách hình sự.

Khoảng trống chuyên môn và niềm tin công chúng

Từ hai vụ án, có thể thấy rõ những khoảng trống chuyên môn trong xét xử hiện nay: Chậm cập nhật pháp luật, dẫn đến áp dụng văn bản lạc hậu; Kỹ năng tố tụng yếu kém, bỏ qua các bước cơ bản như định giá, xác định đồng phạm, tư duy cứng nhắc, xử “cho an toàn” theo định lượng, thay vì phân tích bản chất hành vi. Nguyên nhân có thể đến từ hạn chế trong đào tạo thẩm phán, áp lực công việc nặng nề, hoặc tâm lý “sợ sai” nên chọn hướng xử lý cứng nhắc. Nhưng hệ quả thì không nhỏ: Bản án bị hủy, vụ việc phải xử lại, và trên hết là niềm tin công chúng vào công lý bị suy giảm.

Niềm tin của nhân dân vào ngành tư pháp là nền tảng của trật tự xã hội. Một hệ thống pháp luật dù chặt chẽ đến đâu cũng trở nên vô nghĩa nếu người dân không còn tin tưởng rằng tòa án sẽ xét xử công bằng, minh bạch.

Giải pháp – từ vụ án cụ thể đến cải cách tổng thể

Từ hai vụ án trên, có thể rút ra những kiến nghị:

Cập nhật pháp luật kịp thời và đồng bộ: Những thay đổi liên quan đến trách nhiệm hình sự phải được đưa thẳng vào luật hoặc nghị định, thay vì chỉ thông tư. Nâng cao năng lực chuyên môn thẩm phán và kiểm sát viên: Cần tập huấn thường xuyên về kỹ năng phân tích chứng cứ, tư duy hệ thống, và khả năng áp dụng pháp luật mới.

Điều chỉnh định lượng tội phạm kinh tế, tham nhũng: Ngưỡng 2 triệu đồng hiện nay không còn phù hợp, cần nâng lên để phản ánh đúng mức độ nguy hiểm cho xã hội.

Đa dạng hóa biện pháp xử lý phi hình sự: Với hành vi thiệt hại nhỏ, ưu tiên xử phạt hành chính, giáo dục hoặc kỷ luật thay vì hình sự hóa. Tăng cường cơ chế giám sát, phản biện trong xét xử, bản án khi ban hành phải trải qua sự kiểm chứng kỹ lưỡng, hạn chế tối đa việc hủy án, sửa án.

Cải tổ để khôi phục niềm tin công lý

Hai vụ án “gà lôi trắng” và “hiệu trưởng tham ô” chỉ là những lát cắt nhỏ, nhưng đủ sức phơi bày những khoảng trống đáng lo ngại trong xét xử hiện nay. Chúng cho thấy sự thiếu đồng bộ giữa pháp luật và thực tiễn, sự hạn chế về chuyên môn trong hoạt động tố tụng, và cả những bất cập trong chính sách hình sự. Nếu không nhanh chóng cải tổ, ngành tòa án sẽ phải đối mặt với nguy cơ mất niềm tin từ công chúng, vốn là nền tảng để bảo vệ công lý và duy trì trật tự xã hội. Ngược lại, nếu coi đây là cơ hội để rà soát, nâng cao chất lượng chuyên môn và cải cách chính sách, thì những bản án “gây tranh cãi” hôm nay sẽ trở thành bài học quý giá cho một nền tư pháp minh bạch, công bằng và nhân văn hơn./.

Nguồn: NLNTV