Trưa 17-3, giá dầu thô Brent giao ngay ở mức 104,3 USD/thùng, tăng 4,4% so với phiên trước. Giá dầu thô liên tục duy trì ở mức cao hơn 100 USD/thùng trên thị trường quốc tế khiến giá xăng dầu trong nước cũng neo cao.

Chưa thể sớm được

Giá xăng dầu tăng không chỉ làm người dân thêm áp lực chi tiêu mà còn bào mòn sức chịu đựng của doanh nghiệp từng ngày. Điều đáng lo là mặt bằng giá cao này chưa dễ sớm chấm dứt, bởi thị trường dầu mỏ hiện bị chi phối không chỉ bởi quan hệ cung - cầu thông thường mà còn bởi rủi ro địa chính trị ở mức rất lớn. Việc các nước lớn tung hơn 400 triệu thùng dầu từ kho dự trữ khẩn cấp mà giá vẫn không hạ mạnh là minh chứng rõ nhất cho thực tế đó.

Câu hỏi "giá dầu bao giờ hạ nhiệt?" đang trở thành mối quan tâm chung của thị trường, doanh nghiệp và người dân. Nhưng nhìn vào diễn biến hiện nay, câu trả lời là: chưa thể sớm. Giá dầu thế giới vẫn đứng ở vùng cao không phải chỉ vì thiếu hàng ngắn hạn, mà chủ yếu vì thị trường đang phải cộng thêm một "phí rủi ro chiến tranh" rất lớn vào giá dầu. Xung đột Trung Đông kéo dài đã làm gia tăng nguy cơ đứt gãy nguồn cung ở một trong những khu vực nhạy cảm nhất của thị trường năng lượng toàn cầu. Khi các tuyến vận chuyển chiến lược bị đe dọa, đặc biệt là khu vực eo biển Hormuz, thị trường lập tức phản ứng mạnh.

Trong bối cảnh ấy, lượng dầu dự trữ được tung ra chỉ có thể giúp giảm sốc trong ngắn hạn, chứ chưa đủ kéo giá xuống nhanh và bền vững. Chưa kể, với tâm lý lo ngại, các hãng bảo hiểm, doanh nghiệp vận tải biển, nhà máy lọc dầu và giới đầu cơ đều chuẩn bị cho kịch bản xấu hơn, giá dầu khó có thể hạ nhanh chỉ bằng các biện pháp kỹ thuật. Giá dầu có thể hạ nếu tình hình địa chính trị dần ổn định nhưng sẽ không hạ nhanh và càng không hạ theo một đường thẳng. Chừng nào rủi ro xung đột còn hiện hữu, chừng đó thị trường dầu mỏ còn phải vận hành trong trạng thái cảnh giác cao.

Sức ép lên tỉ giá, lạm phát

Với Việt Nam, áp lực không chỉ đến từ giá dầu thô thế giới. Giá xăng dầu trong nước còn chịu tác động đồng thời của tỉ giá, chi phí nhập khẩu, chi phí vận chuyển, mức chênh lệch giá khu vực và yêu cầu phải bảo đảm nguồn cung liên tục cho thị trường. Ngay cả khi trong nước không thiếu hàng, giá vẫn rất khó "đứng yên" nếu mặt bằng thế giới tiếp tục neo cao. Nguồn cung trong nước hiện vẫn cơ bản được bảo đảm nhờ kết hợp giữa sản xuất từ các nhà máy lọc dầu và nhập khẩu bổ sung. Các doanh nghiệp đầu mối cũng đã chủ động tăng nhập tạo nguồn, tăng dự trữ và xây dựng phương án ứng phó.

Tuy nhiên, bảo đảm đủ hàng không có nghĩa là có thể vô hiệu hóa tác động của giá thế giới. Sức ép lớn hơn nằm ở chỗ xăng dầu là đầu vào của đầu vào. Xăng dầu tăng kéo chi phí vận tải tăng, rồi chi phí logistics, nguyên vật liệu, giá thành sản xuất và giá hàng tiêu dùng đều chịu áp lực… Tác động của xăng dầu không dừng ở cây xăng mà lan rất nhanh vào toàn bộ chuỗi sản xuất, lưu thông và tiêu dùng. Doanh nghiệp bị tác động trực diện vào giá thành, còn người dân phải gánh thêm áp lực sinh hoạt.

Nếu kéo dài, cú sốc xăng dầu rất dễ chuyển thành lạm phát chi phí đẩy đối với toàn nền kinh tế. Đây là điều đặc biệt đáng lưu ý trong bối cảnh Việt Nam vẫn phải giữ ổn định kinh tế vĩ mô và kiểm soát lạm phát.

Quỹ bình ổn có thể giúp làm mềm cú sốc trong ngắn hạn nhưng không phải là nguồn lực vô hạn. Nếu thế giới tiếp tục biến động mạnh và kéo dài, việc quá phụ thuộc vào quỹ sẽ làm thu hẹp công cụ ứng phó trong giai đoạn sau.

Theo tôi, điều hành xăng dầu lúc này cần nhất là sự tỉnh táo và linh hoạt. Không thể thả nổi hoàn toàn để nền kinh tế hấp thụ toàn bộ cú sốc trong thời gian ngắn, nhưng cũng không thể ghìm giá bằng mọi giá, bởi làm như vậy sẽ sớm bào mòn công cụ bình ổn và làm méo tín hiệu thị trường.

Điều hành hợp lý phải là điều hành theo hướng bám sát thị trường nhưng hạn chế tối đa sốc giá. Quỹ bình ổn phải được sử dụng đúng vai trò, tức là làm mềm cú sốc trong ngắn hạn chứ không thay thế quy luật thị trường trong dài hạn. Cần chuẩn bị sẵn kịch bản tài khóa linh hoạt nếu giá dầu thế giới còn neo cao kéo dài.

Khi cú sốc giá không còn mang tính nhất thời, việc xem xét điều chỉnh có thời hạn một số sắc thuế, phí liên quan xăng dầu là cần thiết để chia sẻ bớt gánh nặng với doanh nghiệp và người dân. Nhưng hỗ trợ phải có mục tiêu, ưu tiên những lĩnh vực chịu tác động trực tiếp và lan tỏa lớn như vận tải công cộng, logistics thiết yếu, ngư dân, thay vì dàn đều nguồn lực.