Tại Diễn đàn Thương mại Nông sản Việt Nam - Trung Quốc lần thứ nhất diễn ra tại TP.HCM, các cơ quan quản lý, hiệp hội và doanh nghiệp đều chung nhận định Trung Quốc sẽ tiếp tục là thị trường chiến lược của nông sản Việt Nam trong nhiều năm tới.

Không thể giữ thị trường bằng lợi thế giá rẻ

Theo ông Vũ Bá Phú, Cục trưởng Cục Xúc tiến thương mại (Bộ Công Thương), năm 2025 kim ngạch xuất khẩu rau quả của Việt Nam đạt 8,56 tỷ USD, tăng gần 20% so với năm trước. Trong đó, thị trường Trung Quốc chiếm khoảng 64%, tương đương 5,5 tỷ USD.

Những năm gần đây, quan hệ thương mại nông sản giữa hai nước liên tục được mở rộng. Hàng loạt mặt hàng như sầu riêng, thanh long, chuối, xoài, mít, chôm chôm, măng cụt, dưa hấu, khoai lang hay tổ yến đã được xuất khẩu chính ngạch vào Trung Quốc.

Đặc biệt, tiến trình mở cửa thị trường đang diễn ra nhanh hơn bao giờ hết. Riêng năm 2025, Việt Nam và Trung Quốc đã ký thêm 5 nghị định thư mới đối với ớt, chanh leo, cám gạo, tổ yến thô và mít tươi.

Đến tháng 4/2026, hai bên tiếp tục ký nghị định thư mở cửa thị trường cho bưởi và chanh sau 7 năm đàm phán kỹ thuật.

Theo các chuyên gia, với quy mô dân số hơn 1,4 tỷ người và tầng lớp trung lưu ngày càng gia tăng, nhu cầu tiêu dùng nông sản chất lượng cao tại Trung Quốc vẫn còn rất lớn. Đây là cơ hội quan trọng để nông sản Việt Nam mở rộng thị phần và nâng cao giá trị xuất khẩu.

Ông Nguyễn Thanh Bình, Chủ tịch Hiệp hội Rau quả Việt Nam, cho biết ngành rau quả đang là một trong những điểm sáng của nông nghiệp Việt Nam với tốc độ tăng trưởng bình quân trên 20% mỗi năm.

Tuy nhiên, cơ hội chỉ có thể được chuyển hóa thành tăng trưởng bền vững khi doanh nghiệp đáp ứng được các yêu cầu ngày càng cao của thị trường.

Nếu trước đây lợi thế lớn nhất của nông sản Việt Nam tại Trung Quốc là khoảng cách địa lý gần, chi phí vận chuyển thấp và nguồn cung dồi dào, thì hiện nay những yếu tố đó không còn đủ để tạo nên lợi thế cạnh tranh bền vững.

Trung Quốc đang liên tục nâng cao các tiêu chuẩn nhập khẩu đối với nông sản. Các yêu cầu về kiểm dịch thực vật, truy xuất nguồn gốc, mã số vùng trồng, mã số cơ sở đóng gói và an toàn thực phẩm ngày càng được siết chặt.

Đáng chú ý, Nghị định 280 của Tổng cục Hải quan Trung Quốc (GACC), có hiệu lực từ ngày 1/6/2026, chuyển trọng tâm quản lý từ cấp phép một lần sang cơ chế giám sát liên tục trong toàn bộ vòng đời đăng ký của doanh nghiệp.

Theo ông Vũ Bá Phú, trong bối cảnh đó, ngành nông sản Việt Nam phải chuyển mạnh từ tư duy xuất khẩu dựa trên sản lượng sang tư duy dựa trên chất lượng, thương hiệu và khả năng đáp ứng tiêu chuẩn thị trường.

Áp lực cạnh tranh cũng ngày càng lớn khi nhiều quốc gia như Thái Lan, Philippines, Chile, Peru hay Australia đang tăng cường xuất khẩu vào Trung Quốc.

“Một số ngành hàng thậm chí đã xuất hiện những đối thủ rất mạnh. Chẳng hạn, Philippines hiện chiếm tới hơn 98% thị phần dứa nhập khẩu của Trung Quốc, trong khi Lào đang vươn lên dẫn đầu về xuất khẩu bưởi vào thị trường này”, ông Phú cho biết.

Điều đó cho thấy thành công của sầu riêng không thể tự động lặp lại với tất cả các mặt hàng khác. Mỗi ngành hàng đều phải xây dựng chiến lược riêng, từ phát triển vùng nguyên liệu, nâng cao chất lượng đến tổ chức hệ thống phân phối phù hợp.

Từ góc nhìn doanh nghiệp, ông Phạm Quốc Liêm, Chủ tịch HĐQT Unifarm, dẫn chứng Trung Quốc hiện nhập khẩu khoảng 1 tỷ USD chuối mỗi năm, trong khi ngành chuối Việt Nam đang hướng tới mục tiêu đạt 1 tỷ USD xuất khẩu trong những năm tới.

Việt Nam hiện nằm trong nhóm 10 quốc gia xuất khẩu chuối lớn nhất thế giới với kim ngạch khoảng 418,7 triệu USD. Tuy nhiên, để tiến tới mục tiêu tỷ USD, ngành chuối không thể chỉ mở rộng diện tích hoặc gia tăng sản lượng.

"Điều quan trọng hơn là phải nâng cao giá trị trên mỗi quả chuối, trên mỗi hecta canh tác và trên toàn bộ chuỗi cung ứng", ông Liêm nhấn mạnh.

Theo ông, giá trị chỉ xuất hiện khi cơ hội được tổ chức bằng khoa học công nghệ, được bảo chứng bằng tiêu chuẩn và được xây dựng trên nền tảng niềm tin của thị trường. Ngành nông nghiệp Việt Nam muốn cạnh tranh lâu dài phải lấy chất lượng làm nền tảng, thay vì chỉ dựa vào lợi thế chi phí thấp.

Xây dựng chuỗi giá trị để đi đường dài

Một xu hướng đáng chú ý khác được các doanh nghiệp nhấn mạnh là chuyển từ xuất khẩu trái cây tươi sang phát triển các sản phẩm chế biến sâu có giá trị gia tăng cao.

Ông Đinh Cao Khuê, Chủ tịch HĐQT, Tổng Giám đốc Doveco, nhận định thành công của xuất khẩu trái cây tươi mới chỉ là bước phát triển đầu tiên. Dư địa tăng trưởng lớn hơn trong tương lai nằm ở lĩnh vực chế biến sâu.

Sự phát triển của tầng lớp trung lưu, ngành thực phẩm và hệ thống bán lẻ hiện đại tại Trung Quốc đang làm thay đổi mạnh mẽ nhu cầu tiêu dùng. Thị trường ngày càng cần nhiều hơn các sản phẩm như nước ép NFC, nước quả cô đặc, puree trái cây, rau quả đông lạnh IQF, trái cây đóng hộp và nguyên liệu phục vụ ngành thực phẩm.

Theo ông Khuê, chế biến sâu không chỉ giúp gia tăng giá trị mà còn giải quyết nhiều bài toán của ngành rau quả như áp lực tiêu thụ mùa vụ, tình trạng được mùa mất giá, thất thoát sau thu hoạch và chi phí logistics.

Ông Khuê cho rằng tương lai hợp tác giữa Việt Nam và Trung Quốc không chỉ dừng lại ở hoạt động mua bán nông sản mà sẽ phát triển theo hướng cùng xây dựng chuỗi giá trị từ vùng nguyên liệu, chế biến, logistics đến phân phối.

Phát biểu tại diễn đàn, Đại sứ Trung Quốc tại Việt Nam Hà Vĩ cho rằng Việt Nam và Trung Quốc có tính bổ trợ cao trong lĩnh vực nông nghiệp. Hợp tác nông sản giữa hai nước cần phát triển theo hướng bền vững hơn, không chỉ dừng ở hoạt động mua bán hàng hóa mà từng bước tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng và chuỗi giá trị khu vực.

Trung Quốc sẵn sàng tạo điều kiện thuận lợi cho hàng hóa Việt Nam, đặc biệt là nông sản chất lượng cao, tiếp cận sâu hơn thị trường nội địa thông qua các kênh phân phối hiện đại, logistics xuyên biên giới và các chương trình kết nối thương mại.

Đại sứ Hà Vĩ cho rằng ùn tắc nông sản tại cửa khẩu không đơn thuần là vấn đề hạ tầng hay năng lực thông quan, mà phản ánh xu hướng thị trường Trung Quốc ngày càng coi trọng chất lượng và tính minh bạch của sản phẩm.

Theo ông, việc ứng dụng công nghệ số và trí tuệ nhân tạo trong quản lý hải quan sẽ giúp các lô hàng đáp ứng đầy đủ tiêu chuẩn được thông quan nhanh hơn, đồng thời khuyến khích doanh nghiệp nâng cao chất lượng để tham gia sâu hơn vào thị trường này.

Bởi vậy, việc duy trì tăng trưởng không còn phụ thuộc vào sản lượng mà phụ thuộc vào khả năng nâng cao chất lượng, xây dựng thương hiệu và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị.

Từ cơ quan quản lý đến doanh nghiệp đều thống nhất rằng ngành nông sản cần chuyển từ xuất khẩu tiểu ngạch sang chính ngạch, từ sản xuất nhỏ lẻ sang liên kết chuỗi, từ cạnh tranh bằng giá sang cạnh tranh bằng chất lượng.

Đó không chỉ là yêu cầu để giữ vững thị trường 1,4 tỷ dân, mà còn là con đường để nông sản Việt Nam nâng cao vị thế trong chuỗi cung ứng toàn cầu và tạo ra giá trị bền vững cho người nông dân, doanh nghiệp cũng như toàn ngành nông nghiệp.

Nguồn: VTC News