19 giờ, khi phần lớn nhân viên văn phòng đã quây quần bên mâm cơm tối, anh Nguyễn Hoàng Minh (35 tuổi, nhân viên kỹ thuật một công ty xây dựng tại TP HCM) bắt đầu "ca" thứ 2.

Chuông reo là lên đường

Áo sơ mi được thay bằng áo khoác mang logo dịch vụ "bạn uống tôi lái", điện thoại mở ứng dụng nhận cuốc, anh hòa vào dòng xe đêm.

"Mỗi tối tôi chạy 2-3 cuốc, hôm nhiều thì 4 cuốc, thu thêm 300.000 - 500.000 đồng, gọi là tiền để dành" - anh Minh nói. Lương chính khoảng 12 triệu đồng/tháng, không thấp so với mặt bằng chung, song với gia đình 4 người, tiền thuê nhà, học phí mầm non, chi tiêu hằng ngày khiến thu nhập nhanh chóng "cạn". Làm thêm buổi tối được xem là lựa chọn ít ảnh hưởng nhất đến công việc chính của anh Minh.

Không riêng anh Minh, anh Trần Quốc Huy (42 tuổi, nhân viên bán hàng của một doanh nghiệp phân phối hàng tiêu dùng tại TP HCM) cũng đều đặn chạy xe vào các tối cuối tuần. "Công việc ban ngày thường xuyên tiếp khách, nhậu nhẹt khó tránh. Thấy nhiều người say không dám lái xe, tôi nghĩ mình làm công việc này vừa có thêm thu nhập vừa giúp họ an toàn hơn" - anh Huy nói.

Làm nghề hơn 1 năm, anh Huy vẫn nhớ như in một cuốc xe lúc gần nửa đêm. Khách là một nhóm bạn trẻ say mèm sau tiệc sinh nhật, liên tục cãi vã trên xe. Anh kể có lúc họ lớn tiếng, anh chỉ biết nín nhịn. "Nghề này coi vậy cũng nguy hiểm chứ chẳng đùa" - anh Huy nói. Anh cho hay đã có những trường hợp tài xế bị người say túm áo hay chửi bới vì họ cho rằng đã làm hư xe của họ.

Anh Lê Văn Thành (29 tuổi, nhân viên công nghệ thông tin, phường Bình Lợi Trung, TP HCM) cho biết từng cân nhắc nhiều việc làm thêm nhưng chọn dịch vụ "bạn uống tôi lái" vì tính linh hoạt. "Chạy ban đêm mệt nhưng chủ động thời gian. Có hôm tăng ca ở công ty thì nghỉ, không bị ràng buộc như part-time cố định" - anh Thành bày tỏ. 

Theo anh, nhiều đồng nghiệp trẻ cũng làm thêm việc giao hàng, chạy xe công nghệ, lái xe thuê ban đêm. Lương khởi điểm của lao động văn phòng hiện nay khó tích lũy. Nếu không làm thêm, rất khó nghĩ tới chuyện lập gia đình hay mua nhà.

Còn với anh Phạm Quốc Dũng (38 tuổi, kế toán của một doanh nghiệp logistics tại TP HCM), làm tài xế của dịch vụ "bạn uống tôi lái" giúp anh vượt qua giai đoạn khó khăn sau đại dịch COVID-19.

Theo anh Dũng, rủi ro lớn nhất là những cuốc xe đường dài, khách say ngủ quên, lạc địa chỉ hoặc thay đổi điểm đến liên tục, dễ phát sinh tranh cãi. Anh kể có lần khách quá say, đổi ý không chịu thanh toán và định đánh anh khi đến nơi.

Cần cơ chế bảo vệ

Sự phát triển của các nền tảng dịch vụ linh hoạt mở ra cơ hội việc làm kiêm nhiệm, nhất là với lao động nam có sức khỏe, bằng lái và phương tiện cá nhân. Chỉ vài thao tác đăng ký, người lao động (NLĐ) có thể tham gia thị trường mà không cần hợp đồng dài hạn. Nhưng chính sự linh hoạt này cũng tiềm ẩn nhiều rủi ro.

Khác với lao động chính thức, người làm dịch vụ "bạn uống tôi lái" hầu như không có hợp đồng lao động rõ ràng. Quan hệ với nền tảng trung gian chủ yếu là thỏa thuận dân sự, trong khi rủi ro nghề nghiệp không hề nhỏ. Có hơn 2 năm gắn bó với công việc, anh Đỗ Thanh Hải (44 tuổi, TP HCM) thừa nhận: "Khách say dễ mất kiểm soát, mình phải bình tĩnh. Nếu xảy ra va chạm hay tranh chấp thì cũng không biết dựa vào cơ chế nào".

Luật sư Trần Văn Tuấn, Đoàn Luật sư TP HCM, nhận định tai nạn giao thông, va chạm, mâu thuẫn với khách hàng đều có thể xảy ra. "Nếu sự cố nghiêm trọng, NLĐ rất dễ rơi vào thế yếu do thiếu cơ chế bảo vệ". Ngay cả bảo hiểm cũng chưa được quy định thống nhất. Một số đơn vị hỗ trợ bảo hiểm tai nạn ở mức cơ bản, song đa số NLĐ phải tự lo. Trong khi đặc thù làm việc ban đêm, di chuyển liên tục, tiếp xúc với người đã sử dụng rượu bia khiến nguy cơ rủi ro tăng cao.

Theo luật sư Tuấn, mô hình việc làm kiêm nhiệm kiểu mới đang phát triển nhanh hơn khung pháp lý. Sự thiếu vắng quy định cụ thể khiến NLĐ lẫn cơ quan quản lý đều lúng túng khi phát sinh vấn đề.

Ở góc độ thị trường lao động, ông Nguyễn Hồng Sơn, chuyên gia việc làm độc lập, cho rằng việc lao động văn phòng làm thêm ban đêm phản ánh rõ áp lực thu nhập tại đô thị. "Đây không còn là lựa chọn cá nhân đơn lẻ mà là xu hướng mang tính phổ biến khi tiền lương chưa theo kịp chi phí sống". 

Dịch vụ "bạn uống tôi lái" và các mô hình tương tự nên được nhìn nhận như một bộ phận của kinh tế dịch vụ đô thị. Khi đã thừa nhận, cần đặt ra chuẩn tối thiểu về điều kiện hành nghề, bảo hiểm bắt buộc và giới hạn thời gian làm việc để bảo đảm sức khỏe, an toàn xã hội.

Các chuyên gia thống nhất rằng vấn đề không nằm ở việc "có nên làm thêm hay không", mà là làm thế nào để bảo vệ NLĐ trong mô hình việc làm mới. Vai trò của cơ quan quản lý, tổ chức Công đoàn và chính quyền địa phương trong việc tuyên truyền, hỗ trợ pháp lý cho lao động kiêm nhiệm cần được phát huy.