“Kho báu” văn hóa giữa đại ngàn Trường Sơn

Người H’re là một trong những đồng bào dân tộc thiểu số có mặt lâu đời ở miền Tây tỉnh Quảng Ngãi, sinh sống tập trung chủ yếu tại các huyện Ba Tơ, Sơn Hà và Sơn Tây. Trong quá trình lịch sử, người H’re đã tạo dựng và lưu giữ một kho tàng văn hóa phong phú, đặc sắc, thể hiện qua ngôn ngữ, trang phục, âm nhạc, kiến trúc, tín ngưỡng và lối sống gắn bó với thiên nhiên. Tuy nhiên, trong bối cảnh hội nhập và phát triển hiện nay, đặc biệt dưới tác động của kinh tế thị trường và xu hướng toàn cầu hóa, bản sắc văn hóa của người H’re đang đứng trước nguy cơ mai một. Việc bảo tồn và phát huy những giá trị truyền thống ấy cần được gắn liền với phát triển kinh tế, nhất là du lịch bền vững - một hướng đi phù hợp và hiệu quả.

Đặc biệt, nghệ thuật kể khan (kể sử thi), múa xoang, và tiếng cồng chiêng vang vọng trong các dịp lễ hội vẫn là “linh hồn” của đời sống văn hóa cộng đồng. Tuy nhiên, những giá trị này đang dần bị lãng quên, khi thế hệ trẻ ít còn mặn mà với phong tục cha ông.

Nỗi lo văn hóa bị mai một

Nhiều già làng, nghệ nhân H’re bày tỏ lo lắng khi không còn nhiều người trẻ biết cách dệt thổ cẩm, chơi cồng chiêng hay tổ chức nghi lễ truyền thống. Quá trình đô thị hóa, sự ảnh hưởng từ văn hóa hiện đại khiến không ít tập tục dần mai một, biến dạng.

Anh Hồ Văn Rơi (xã Sơn Thành, Sơn Hà) chia sẻ: “Ngày xưa làng nào cũng có đội cồng chiêng, giờ thì thanh niên chỉ mê điện thoại. Chúng tôi lo văn hóa H’re mất đi thì buồn lắm”.

Du lịch cộng đồng: “Chiếc chìa khóa” đánh thức bản sắc

Đồng chí Đinh Ngọc Vỹ, Tỉnh uỷ viên, Bí thư Huyện uỷ Ba Tơ cho biết: “Người H’re là cư dân bản địa lâu đời ở các huyện Sơn Hà, Ba Tơ, Minh Long và Sơn Tây (tỉnh Quảng Ngãi). Họ sở hữu một kho tàng văn hóa phong phú: Nhà sàn mái cong đặc trưng, trang phục thổ cẩm tinh tế, âm nhạc dân gian, nhạc cụ truyền thống và những lễ hội đậm bản sắc”.

Nhận ra giá trị của văn hóa dân tộc, những năm gần đây, UBND tỉnh Quảng Ngãi và huyện Ba Tơ đã quan tâm triển khai mô hình du lịch cộng đồng gắn với bảo tồn văn hóa H’re, trong đó nổi bật là làng Teng (xã Ba Thành, huyện Ba Tơ), ông Vỹ chia sẻ.

Du khách đến làng có thể trải nghiệm cuộc sống trong nhà sàn truyền thống, xem nghệ nhân dệt thổ cẩm, nghe kể sử thi, tham gia lễ hội mừng lúa mới hay thưởng thức ẩm thực đặc trưng như cơm lam, gà nướng, rượu cần.

Bà Đinh Thị Lan (nghệ nhân dệt thổ cẩm ở làng Teng, xã Ba Thành) vui mừng cho biết: “Trước đây dệt chỉ để mặc, giờ có khách du lịch tới mua, lớp trẻ cũng bắt đầu học lại nghề”.

Du lịch cộng đồng là mô hình lý tưởng để người H’re không chỉ giữ gìn mà còn có thể “sống được” bằng văn hóa của mình. Tại các làng văn hóa như làng Teng (xã Ba Thành, huyện Ba Tơ), mô hình homestay, trải nghiệm văn hóa bản địa, thưởng thức ẩm thực H’re, tham gia lễ hội truyền thống… đang bước đầu hình thành. Đây là tiền đề tốt để mở rộng sang các vùng lân cận như Sơn Tây và Sơn Hà.

Kết nối văn hóa - tạo sinh kế bền vững

Theo ông Nguyễn Văn Thành - Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Quảng Ngãi, những năm qua, tỉnh Quảng Ngãi đã có nhiều nỗ lực trong việc bảo tồn văn hóa H’re thông qua các chương trình như: Sưu tầm, phục dựng lễ hội; mở lớp truyền dạy cồng chiêng, dệt thổ cẩm; tổ chức các Ngày hội văn hóa dân tộc H’re. Trong quá trình, quá trình đô thị hóa, sự du nhập mạnh mẽ của văn hóa ngoại lai, và đặc biệt là việc giới trẻ ngày càng ít quan tâm đến văn hóa truyền thống đang đặt ra nhiều thách thức.

Tuy nhiên, bản sắc văn hóa truyền thống của người H’re, ở miền tây tỉnh Quảng Ngãi rất đa dạng và phong phú, nhất là các làn điệu dân ca, như: Ta lêu, Ca choi và các nhạc cụ Vơ Roát, Túc Chinh đang được khôi phục trở lại. Hiện nay, đồng bào H’re ở các huyện, như: Ba Tơ, Minh Long, Sơn Hà và Minh Long đang thu hút thanh niên vào câu lạc bộ, nhà văn hóa để “già làng” truyền đạt, bồi dưỡng hát các làn điệu dân ca và bồi dưỡng các loại nhạc cụ truyền thống. Đặc biệt, nhiều tiết mục nhạc cụ, làn điệu dân ca dân tộc do đồng bào H’re biểu diễn đã thể hiện được giá trị nghệ thuật cao và thu hút đông đảo người xem. Hiện nay, địa phương đang đẩy mạnh kết hợp giữa gìn giữ bản sắc dân tộc với phát triển kinh tế thông qua du lịch cộng đồng.

“Muốn bảo tồn hiệu quả phải gắn với đời sống thực tế. Văn hóa truyền thống cần trở thành sản phẩm du lịch, mang lại thu nhập thì người dân mới giữ gìn lâu dài”, ông Thành nhấn mạnh.

Theo đó, đến nay các huyện miền núi, như: Ba Tơ, Sơn Hà, Minh Long đã kiểm kê, kiểm tra và xếp loại các loại hình văn hóa hiện có, qua đó có phương hướng, kế hoạch cụ thể để bảo tồn, bảo vệ và phát huy bản sắc văn hóa truyền của người H’re. Việc bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa truyền thống tốt đẹp của người H’re ở miền Tây Quảng Ngãi có ý nghĩa rất quan trọng, nhằm góp phần xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc.

Ông Phạm Giang Nam - Chủ tịch UBND huyện Ba Tơ cho biết: “Người H’re sống quần tụ theo từng làng, mỗi làng thường có một già làng uy tín, đóng vai trò cố vấn và dẫn dắt cộng đồng. Nhà sàn truyền thống H’re với mái cong vút, cao ráo và kiến trúc thân thiện với môi trường, không chỉ có giá trị sử dụng mà còn mang tính thẩm mỹ, thể hiện sự khéo léo và hiểu biết sâu sắc về tự nhiên của cư dân bản địa”.

Ba Tơ là nơi có nhiều nghệ nhân đang tập hợp lớp trẻ để truyền đạt lại cách chơi các nhạc cụ dân tộc truyền thống. Bản sắc văn hóa của dân tộc chính là những làn điệu dân ca, như: Ta lêu, Ca choi và các nhạc cụ Vơ Roát, Túc Chinh đã được các nghệ nhân thể hiện rất du dương, rung động lòng người. Tuy nhiên, hiện nay các hình thức sinh hoạt văn hóa, lễ hội, nhạc cụ truyền thống của dân tộc H’re đã bị thất lạc và mai một dần. Đặc biệt, số nghệ nhân người H’re biết trình diễn và am hiểu sâu sắc về nhạc cụ, về các làn điệu dân ca cũng thưa vắng. Bên cạnh đó, một số thanh niên trẻ chưa thực sự quan tâm đến bản sắc văn hóa truyền thống của dân tộc mình, ông Nam chia sẻ thêm.

Ngoài làng Teng, nhiều khu vực khác, như: xã Sơn Mùa (Sơn Tây), xã Sơn Kỳ (Sơn Hà) cũng được quy hoạch phát triển mô hình du lịch sinh thái - văn hóa. Đặc biệt, tỉnh hỗ trợ đào tạo nghề du lịch, truyền dạy văn hóa cho thế hệ trẻ và xây dựng sản phẩm OCOP gắn với văn hóa H’re.

Nhằm bảo tồn và phát huy văn hóa truyền thống của các dân tộc trong tỉnh nói chung và dân tộc H’re ở miền Tây Quảng Ngãi nói riêng, vừa qua tỉnh Quảng Ngãi đã chỉ đạo chính quyền địa phương, trong đó trọng tâm là ngành văn hóa các huyện Sơn Hà, Ba Tơ, Minh Long và Sơn Tây (tỉnh Quảng Ngãi) thường xuyên tổ chức các hoạt động gắn với hội thi, hội diễn mang đậm nét văn hóa dân tộc, bảo đảm phục vụ tốt cho nhân dân trên địa bàn.

Cần sự đồng hành bền bỉ

Mặc dù đã có tín hiệu tích cực, nhưng để phát triển du lịch gắn với bảo tồn văn hóa người H’re một cách bền vững, cần thêm sự chung tay của các cấp, ngành và doanh nghiệp.

Hạ tầng giao thông đến các bản làng vẫn còn hạn chế, công tác truyền thông - quảng bá du lịch chưa đồng bộ, sản phẩm đặc trưng còn đơn điệu. Đặc biệt, phải tránh thương mại hóa thái quá khiến văn hóa bị “làm màu”, mất đi bản sắc thật.

Gìn giữ “hồn cốt” dân tộc giữa thời đại mới

Trong bối cảnh hội nhập, việc phát triển du lịch không chỉ là tạo sinh kế cho đồng bào mà còn là cách để văn hóa H’re “sống” cùng thời đại. Khi người H’re tự hào, tự nguyện gìn giữ di sản văn hóa ông cha, đây chính là con đường bảo tồn chân thực và hiệu quả nhất.

Du lịch có thể là “cánh cửa mới”, nhưng văn hóa truyền thống mới là “nền móng” để đồng bào H’re ở các huyện Sơn Hà, Ba Tơ, Minh Long và Sơn Tây nói riêng và tỉnh Quảng Ngãi nói chung vững bước đi lên giữa đại ngàn Trường Sơn.

Theo đó, phát triển du lịch cần gắn liền với giáo dục cộng đồng, đặc biệt là lớp trẻ người H’re. Các lớp truyền dạy nghề truyền thống, tổ chức sinh hoạt văn hóa định kỳ, đưa văn hóa dân tộc vào trường học… là giải pháp giúp duy trì dòng chảy văn hóa liên tục và bền vững.

Chính quyền địa phương cần có chính sách hỗ trợ về hạ tầng, đào tạo kỹ năng du lịch, tiếp thị sản phẩm văn hóa. Doanh nghiệp du lịch cần hợp tác chặt chẽ với cộng đồng bản địa theo hướng tôn trọng bản sắc, chia sẻ lợi ích và bảo vệ môi trường. Việc xây dựng các tour du lịch xanh - nhân văn - gắn liền với không gian văn hóa H’re sẽ là hướng đi hiệu quả.

Bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa truyền thống của người H’re không thể tách rời khỏi quá trình phát triển kinh tế, đặc biệt là du lịch bền vững. Khi người H’re được sống trong chính không gian văn hóa của mình, được tôn trọng, và có thể cải thiện đời sống nhờ các giá trị văn hóa ấy - đó chính là bảo tồn sống, bảo tồn thực chất. Trong bối cảnh hiện nay, cần có sự chung tay của chính quyền, cộng đồng và các nhà làm du lịch để biến văn hóa H’re thành tài sản quý giá, là động lực cho phát triển vùng miền Tây Quảng Ngãi một cách bền vững và nhân văn./.

Nguồn: Nhân lực Nhân tài Việt