Những vướng mắc, bất cập trong xử lý hành vi chậm đóng, trốn đóng BHXH, BHYT, bảo hiểm thất nghiệp (BHTN) từng bước được tháo gỡ thông qua Luật BHXH 2024 và các văn bản hướng dẫn thi hành. Gần đây, Bộ Công an cũng ban hành văn bản hướng dẫn việc kiến nghị khởi tố hình sự đối với hành vi trốn đóng các loại bảo hiểm, tạo thêm cơ sở pháp lý để cơ quan BHXH thực hiện chức năng bảo vệ quyền lợi người lao động (NLĐ).

Nên tăng mức phạt

Ông Lò Quân Hiệp, Giám đốc BHXH TP HCM, cho biết đến thời điểm này, việc xử lý hình sự đối với hành vi trốn đóng BHXH của người sử dụng lao động (NSDLĐ) vẫn còn nhiều vướng mắc, nhất là ở khâu xác định hành vi và yếu tố lỗi.

Theo đại diện BHXH TP HCM, Điều 216 Bộ Luật Hình sự quy định rõ: Người có nghĩa vụ đóng BHXH, BHYT, BHTN cho NLĐ mà gian dối hoặc bằng thủ đoạn khác để không đóng hoặc không đóng đầy đủ từ 6 tháng trở lên, đã bị xử phạt vi phạm hành chính mà còn vi phạm thì bị truy cứu trách nhiệm hình sự về tội trốn đóng.

Thực tế triển khai cho thấy, khi áp dụng Nghị định 12/2022/NĐ-CP về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực lao động, BHXH, cơ quan BHXH chủ yếu chỉ xác định được các hành vi như không đóng hoặc đóng không đủ số người thuộc diện tham gia; đóng không đúng mức quy định… 

Trong khi đó, cơ quan BHXH không có đủ công cụ, phương pháp nghiệp vụ như cơ quan điều tra để xác định rõ các hành vi này có yếu tố "trốn đóng" hay không, cũng như không chứng minh được yếu tố gian dối hay thủ đoạn nhằm chiếm dụng tiền đóng BHXH.

Việc không làm rõ được yếu tố lỗi và các dấu hiệu cấu thành tội phạm khiến việc kiến nghị xử lý hình sự gặp nhiều khó khăn. Do đó, yêu cầu đặt ra là phải sửa đổi, bổ sung Nghị định 12 theo hướng thống nhất, đồng bộ với Luật BHXH 2024, đồng thời tháo gỡ các vướng mắc trong thực tiễn xử lý.

Để phù hợp với các quy định pháp luật mới và tối ưu hóa quy trình xử phạt, Bộ Nội vụ đã xây dựng dự thảo nghị định sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định 12. Góp ý cho dự thảo, Bộ Tài chính đề nghị quy định rõ, chi tiết các hành vi vi phạm hành chính theo từng trường hợp chậm đóng, trốn đóng, tương thích với Điều 38 và Điều 39 Luật BHXH 2024.

Cùng với đó, cần thiết kế mức xử phạt riêng cho từng hành vi, bảo đảm có sự phân hóa rõ ràng giữa chậm đóng và trốn đóng, qua đó nâng cao tính răn đe đối với NSDLĐ. Việc xác định khung tiền phạt cũng cần linh hoạt, có mức tối thiểu - tối đa tương ứng với từng cấp độ vi phạm, phù hợp với tính chất đặc thù của lĩnh vực BHXH, BHYT, BHTN.

Theo Tổng LĐLĐ Việt Nam, mức phạt tiền tối đa 75 triệu đồng đối với các hành vi vi phạm hành chính liên quan đến chậm đóng, trốn đóng BHXH đã được duy trì trong thời gian dài và hiện không còn phù hợp với thực tiễn. Đối với các doanh nghiệp (DN) quy mô lớn, sử dụng đông lao động, lợi ích thu được từ việc chiếm dụng tiền đóng BHXH có thể cao hơn rất nhiều so với mức xử phạt, khiến chế tài không đủ sức răn đe.

Từ thực tế này, Tổng LĐLĐ Việt Nam đề xuất nâng mức phạt tiền tối đa đối với các hành vi vi phạm lên 150 triệu đồng, nhằm bảo đảm tính nghiêm minh của pháp luật và tạo sức ép buộc DN tuân thủ đầy đủ nghĩa vụ với NLĐ.

Cưỡng chế thi hành quyết định xử phạt

Ở góc độ địa phương, đại diện Sở Nội vụ tỉnh Đồng Tháp cho rằng đối với NSDLĐ có hành vi không đóng BHXH, BHTN cho toàn bộ NLĐ thuộc diện tham gia nhưng chưa đến mức truy cứu trách nhiệm hình sự, không nên khống chế mức phạt tối đa 75 triệu đồng. Thay vào đó, cần áp dụng mức phạt tính theo tỉ lệ phần trăm (chẳng hạn 15%-20%) trên tổng số tiền phải đóng tại thời điểm lập biên bản.

Cách tính này sẽ bảo đảm nguyên tắc vi phạm càng lớn thì mức phạt càng cao. "Với những DN có hàng ngàn lao động, số tiền chậm đóng, trốn đóng có thể lên đến hàng tỉ đồng mỗi tháng. So với quy mô vi phạm đó, mức phạt 75 triệu đồng là quá thấp, không đủ sức ngăn chặn. Thực tế, không ít DN sẵn sàng chấp nhận bị phạt để tiếp tục chiếm dụng tiền đóng BHXH, BHTN" - đại diện Sở Nội vụ tỉnh Đồng Tháp phân tích.

Cơ quan này cũng đề xuất tăng cường cơ chế cưỡng chế thi hành quyết định xử phạt. Cụ thể, trong thời hạn 10 ngày làm việc kể từ ngày quyết định xử phạt vi phạm hành chính có hiệu lực, nếu NSDLĐ không tự nguyện chấp hành, cơ quan BHXH được quyền ra quyết định cưỡng chế và gửi yêu cầu đến ngân hàng, tổ chức tín dụng nơi DN mở tài khoản. Ngân hàng có trách nhiệm trích ngay số tiền nợ (bao gồm cả gốc và lãi) để chuyển vào tài khoản của cơ quan BHXH mà không cần sự đồng ý của chủ tài khoản.

Đối với đề xuất phạt tiền từ 500.000 - 1 triệu đồng đối với hành vi NLĐ thỏa thuận với NSDLĐ không tham gia BHXH, BHTN, hoặc tham gia không đúng đối tượng, không đúng mức quy định, đại diện Công ty TNHH Canon Việt Nam cho rằng mức phạt này quá nhẹ và tiềm ẩn nguy cơ tạo kẽ hở pháp luật.

Theo DN này, quy định xử phạt thấp có thể dẫn đến việc bỏ lọt những vi phạm nghiêm trọng, đồng thời tạo ra sự cạnh tranh không bình đẳng trên thị trường lao động. Những DN tuân thủ nghiêm pháp luật phải gánh chi phí nhân sự cao hơn, trong khi các DN "lách luật" lại hưởng lợi nhờ giảm chi phí, gây méo mó môi trường kinh doanh. 

Vì vậy, cần nâng mức phạt lên cao hơn, đồng thời căn cứ vào tính chất, mức độ vi phạm để xem xét truy cứu trách nhiệm hình sự trong những trường hợp đủ yếu tố cấu thành tội phạm. Qua đó, bảo đảm tính nghiêm minh và sức răn đe của pháp luật.

Việc hoàn thiện chế tài xử phạt không chỉ nhằm xử lý vi phạm mà còn góp phần củng cố kỷ cương pháp luật trong lĩnh vực lao động, BHXH. Khi chế tài đủ mạnh, đủ rõ và được thực thi nghiêm túc, quyền lợi chính đáng của NLĐ mới được bảo vệ thực chất, đồng thời tạo môi trường kinh doanh lành mạnh, công bằng cho các DN tuân thủ pháp luật.