Nếu thị trường là "đi đâu?", thì ngành nghề chính là "đi để làm gì?". Trong bối cảnh mới, câu trả lời không còn nằm ở những công việc giản đơn mà ở khả năng tham gia vào các ngành nghề có giá trị cao hơn.

Thị trường đòi hỏi cao hơn

Theo báo cáo của Cục Quản lý lao động ngoài nước (Bộ Nội vụ), hơn 70% lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài hiện nay vẫn thuộc nhóm lao động phổ thông (LĐPT) hoặc kỹ năng thấp. Tỉ lệ lao động có chứng chỉ nghề quốc tế hoặc kỹ năng chuyên sâu còn rất hạn chế. Trong khi đó, các quốc gia tiếp nhận đang chuyển mạnh sang tuyển dụng lao động có tay nghề.

Ông Phạm Văn Đức, đại diện tuyển sinh một doanh nghiệp (DN) xuất khẩu lao động tại TP HCM, cho biết từ đầu năm 2026, nhiều đơn hàng đã nâng yêu cầu. Ngay cả những công việc trước đây chỉ tuyển LĐPT, không đòi hỏi tay nghề, nay cũng yêu cầu chứng minh kinh nghiệm hoặc có chứng chỉ liên quan.

"Yêu cầu về ngoại ngữ và kỹ năng nghề ngày càng cao. Nhiều nhà tuyển dụng tổ chức kiểm tra đầu vào để sàng lọc ứng viên trước khi đào tạo" - ông Đức nói. Điều này cho thấy "cửa" đối với lao động tay nghề thấp đang dần thu hẹp. Trong bối cảnh đó, một số ngành nghề nổi lên như hướng đi tiềm năng cho lao động Việt Nam.

Theo ông Đức, ngành điều dưỡng, chăm sóc người cao tuổi đang được xem là "mỏ vàng" trong bối cảnh già hóa dân số toàn cầu. Nhật Bản, Đức và nhiều quốc gia châu Âu đang thiếu hụt nghiêm trọng nhân lực trong lĩnh vực này. Nhu cầu tiếp nhận điều dưỡng viên của riêng Nhật Bản và Đức có thể lên tới hàng chục nghìn người mỗi năm. Tuy vậy, đây cũng là ngành đòi hỏi cao về chuyên môn, ngoại ngữ, kỹ năng giao tiếp và tâm lý.

Các ngành công nghiệp chế tạo, cơ khí chính xác, điện - điện tử cũng có nhu cầu lớn tại Nhật Bản, Hàn Quốc và một số nước châu Âu. Đây là những lĩnh vực có thu nhập khá, đồng thời giúp người lao động (NLĐ) tích lũy kỹ năng lâu dài. "Lao động có tay nghề cơ khí hoặc điện tử thường có thu nhập cao hơn 20%-30% so với LĐPT, cơ hội gia hạn hợp đồng cũng lớn hơn" - ông Nguyễn Ngọc Linh, Giám đốc Công ty nguồn nhân lực CBGmbH, cho biết.

Một xu hướng mới là nhu cầu lao động trong nông nghiệp công nghệ cao tại Úc, Nhật Bản... Khác với hình dung truyền thống, lĩnh vực này đòi hỏi kiến thức kỹ thuật, khả năng vận hành máy móc, thậm chí cả quản lý sản xuất. Bên cạnh đó, khối ngành dịch vụ như nhà hàng, khách sạn cũng đang tuyển dụng nhiều, với mức thu nhập hấp dẫn.

Mở rộng ngành giá trị

Một vấn đề lớn hiện nay là sự "lệch pha" giữa đào tạo trong nước và nhu cầu thị trường quốc tế. Ông Nguyễn Khánh Cường, Hiệu trưởng Trường CĐ Công nghệ quốc tế LILAMA 2, cho rằng nhiều cơ sở đào tạo nghề chưa kịp cập nhật theo tiêu chuẩn quốc tế. "Chúng ta chưa có hệ thống đào tạo nghề gắn chặt với nhu cầu thị trường lao động quốc tế. Đây là điểm yếu lớn cần khắc phục để tránh lãng phí nguồn nhân lực" - ông Cường nhấn mạnh.

Theo ông Cường, LILAMA 2 đã chuyển hướng sang đào tạo theo "đơn đặt hàng". Thay vì chỉ tuyển chọn và đưa đi, nhà trường tham gia sâu vào quá trình đào tạo cùng DN tuyển dụng. Một số DN dịch vụ cũng hợp tác trực tiếp với đối tác nước ngoài để xây dựng chương trình đào tạo theo nhu cầu, bảo đảm chất lượng đầu ra.

Chị Nguyễn Thị Hồng, học viên chương trình làm việc tại Đức của LILAMA 2, chia sẻ: "Ngay từ đầu, chúng tôi đã được học tiếng Đức, kỹ năng chăm sóc và văn hóa làm việc. Khi sang đó, không bỡ ngỡ, có thể bắt tay vào công việc ngay".

Mô hình này giúp nâng cao tỉ lệ thành công nhưng cũng đòi hỏi chi phí lớn và sự phối hợp chặt chẽ giữa nhiều bên. Một điểm đáng chú ý trong tư duy mới là không xem việc đi làm ở nước ngoài chỉ là giải pháp ngắn hạn mà là một phần của lộ trình phát triển nghề nghiệp. NLĐ cần được định hướng rõ: học nghề gì, làm việc bao lâu, sau khi về nước sẽ làm gì. Nếu không, nguy cơ "đi một vòng rồi trở về điểm xuất phát" là rất lớn.

Nhiều chuyên gia cho rằng đã đến lúc thay đổi cách tiếp cận. Thay vì "xuất khẩu lao động" - chủ yếu là sức lao động giản đơn - cần hướng đến "xuất khẩu kỹ năng", tức đưa nguồn nhân lực có giá trị cao ra thị trường quốc tế. Điều này không chỉ giúp tăng thu nhập cho NLĐ mà còn nâng cao vị thế Việt Nam trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Theo bà Lê Thị Mỹ Hạnh, Giám đốc Công ty TNHH Đào tạo - Chuyển giao lao động và Chuyên gia HaiO, để làm được điều này cần sự vào cuộc đồng bộ của Nhà nước, DN dịch vụ và hệ thống đào tạo. Chính sách cần tạo điều kiện cho các mô hình đào tạo mới, hỗ trợ NLĐ tiếp cận các ngành nghề có giá trị cao.

Đồng thời, cần xây dựng hệ thống tiêu chuẩn nghề nghiệp tiệm cận quốc tế, giúp lao động Việt Nam có thể làm việc ở nhiều thị trường, thay vì chỉ bó hẹp ở một số quốc gia, vùng lãnh thổ.

Nguồn: NLĐO