Chỉ còn ít ngày nữa, các gia đình Việt sẽ bước vào nghi lễ quan trọng đầu tiên của dịp Tết Nguyên đán Bính Ngọ: Lễ tiễn ông Công ông Táo về trời. Đây không chỉ là tín ngưỡng dân gian lâu đời mà còn là thời khắc chuyển giao thiêng liêng, báo hiệu một năm cũ sắp khép lại. Vậy cúng Táo quân thế nào cho đúng, đủ và trang trọng?

Theo lịch vạn niên, ngày ông Công ông Táo (23 tháng Chạp) năm nay rơi vào Thứ Ba, ngày 10/02/2026. Vào ngày này, người dân quan niệm Táo quân sẽ cưỡi cá chép bay về Thiên đình để báo cáo với Ngọc Hoàng mọi việc lớn nhỏ, tốt xấu của gia chủ trong suốt một năm qua.

Bản chất của bộ ba "Táo quân"

Dưới góc nhìn văn hóa, nhiều người lầm tưởng Táo quân chỉ là một vị thần bếp. Tuy nhiên, theo các nhà nghiên cứu văn hóa dân gian, Táo quân thực chất là một bộ ba thần linh (Định phúc Táo quân), gồm "hai ông, một bà":

Thổ Công (Phạm Lang): Trông coi việc bếp núc.

Thổ Địa (Trọng Cao): Trông coi việc nhà cửa.

Thổ Kỳ (Thị Nhi): Trông coi việc chợ búa, đất đai.

Ba vị thần này định đoạt may rủi, phúc họa của gia chủ, ngăn cản ma quỷ xâm phạm và giữ bình yên cho ngôi nhà. Do đó, lễ cúng ngày 23 tháng Chạp mang ý nghĩa "tống cựu nghênh tân", tiễn những điều không may mắn của năm cũ và đón chờ tài lộc trong năm mới.

Nguồn gốc của lễ cúng ông Công ông Táo

Táo Quân có nguồn gốc từ ba vị thần Thổ Công, Thổ Địa, Thổ Kỳ của Lão giáo Trung Quốc nhưng được Việt hóa thành sự tích “Hai ông một bà” là vị thần Đất, vị thần Nhà, vị thần Bếp núc.

Theo lời kể của dân gian, Thị Nhi có chồng là Trọng Cao. Tuy ăn ở mặn nồng tha thiết với nhau, nhưng mãi không có con. Vì vậy, dần dà Trọng Cao hay kiếm chuyện xô xát dằn vặt vợ. Một hôm, chỉ vì một chuyện nhỏ, Cao gây thành chuyện lớn, đánh Thị Nhi và đuổi đi. 

Thị Nhi bỏ nhà, lang thang đến một xứ khác và sau đó gặp Phạm Lang. Phải lòng nhau, hai người kết thành vợ chồng. Phần Trọng Cao, sau khi nguôi giận thì quá ân hận, nhưng vợ đã bỏ đi xa, Cao day dứt và nhớ Thị Nhi quay quắt liền lên đường tìm kiếm vợ.

Sau nhiều ngày đi kiếm tìm, Trọng Cao hết gạo hết tiền, Cao phải làm kẻ ăn xin dọc đường. Tình cờ, Trọng Cao xin ăn đúng nhà của Thị Nhi đúng lúc Phạm Lang đi vắng.

Thị Nhi đã sớm nhận ra người ăn xin này đúng là người chồng cũ. Nàng mời vào nhà, nấu cơm mời Cao. Đúng lúc đó, Phạm Lang trở về. Thị Nhi sợ chồng nghi oan nên bảo Trọng Cao đi trốn dưới đống rạ sau vườn.

Chẳng may, đêm ấy, Phạm Lang nổi lửa đốt đống rạ để lấy tro bón ruộng. Thấy lửa cháy, Nhi lao mình vào định cứu chồng cũ ra. Thấy Nhi nhảy vào đống lửa, Phạm Lang thương vợ cũng nhảy theo khiến cả ba đều chết trong đám lửa.

Thương tình 3 người sống có nghĩa có tình nên Ngọc Hoàng phong cho làm vua bếp. Theo đó, người chồng mới là Thổ Công trông coi việc trong bếp, người chồng cũ là Thổ Địa trông coi việc trong nhà, còn người vợ là Thổ Kỳ trông coi việc chợ búa.

Hàng năm, đúng vào ngày 23 tháng Chạp, gia đình Việt thường làm mâm cơm cúng để đưa tiễn Táo Quân lên chầu trời. Đây là khi Táo quân lên trời báo cáo tất cả việc làm tốt và chưa tốt của các gia đình.

Ý nghĩa của lễ cúng ông Công ông Táo

Theo quan niệm của người Việt, Táo quân không chỉ là vị thần cai quản mọi hoạt động của gia chủ mà còn là vị thần ngăn cản sự xâm phạm của ma quỷ, giữ bình yên cho gia đình gia chủ. Vì vậy, tục cúng ông Táo mang ý nghĩa cầu mong cho sự ấm no, đầy đủ, sau đó mới đến ý nghĩa thờ "thần Bếp" chuyên cai quản việc bếp núc.

Vào ngày này, người dân làm mâm cơm để bày tỏ lòng biết ơn với các vị thần. Đồng thời, đây cũng là dịp để người người, nhà nhà trở về sum họp, quây quần sau một năm làm ăn vất vả.

Đặc biệt trong mâm cơm cúng, người Việt thường chuẩn bị thêm cá chép (khoảng 2-3 con) đựng trong chậu nước. Sau khi cúng trong, người dân sẽ đem thả phóng sinh ở sông, hồ. Việc chuẩn bị cá chép mang ý nghĩa chuẩn bị phương tiện để ông Táo cưỡi về trời.

Ngoài ra, còn có ngụ ý "cá vượt Vũ môn" hay "cá chép hóa rồng", cá chép mang ý nghĩa biểu tượng cho sự thăng hoa, tinh thần vượt khó, sự kiên trì và bền bỉ để đi tới thành công.

Gợi ý Văn khấn ông Công ông Táo chuẩn và ngắn gọn nhất

Để lễ cúng thêm phần trang trọng, gia chủ có thể tham khảo bài văn khấn cổ truyền (trích từ Văn khấn cổ truyền Việt Nam - NXB Văn hóa Thông tin) dưới đây:

Nam mô A Di Đà Phật! (3 lần)

Con lạy chín phương Trời, mười phương Chư Phật, Chư Phật mười phương. Con kính lạy Ngài Đông Trù Tư Mệnh Táo Phủ Thần Quân.

Tín chủ (chúng) con là: .................................................................

Ngụ tại: ........................................................................................

Hôm nay, ngày 23 tháng Chạp năm [Điền năm Âm lịch hiện tại] Tín chủ chúng con thành tâm, sửa biện hương hoa phẩm vật, xiêm hài áo mũ, kính dâng tôn thần. Thắp nén tâm hương tín chủ con thành tâm kính bái.

Chúng con kính mời ngài Đông Trù Tư Mệnh Táo Phủ Thần Quân hiển linh trước án hưởng thụ lễ vật.

Cúi xin Tôn thần gia ân xá tội cho mọi lỗi lầm trong năm qua gia chủ chúng con sai phạm. Xin Tôn thần ban phước lộc, phù hộ toàn gia chúng con, trai gái, già trẻ sức khỏe dồi dào, an khang thịnh vượng, vạn sự tốt lành.

Chúng con lễ bạc tâm thành, kính lễ cầu xin, mong Tôn thần phù hộ độ trì.

Nam mô A Di Đà Phật! (3 lần)

Lễ cúng ông Công ông Táo là nét đẹp văn hóa tâm linh không thể thiếu của người Việt. Một mâm cơm tất niên ấm cúng, một nén hương thơm thành kính không chỉ là để tiễn thần linh, mà còn là dịp để các thành viên trong gia đình quây quần, cùng nhau hướng về một năm mới Bính Ngọ 2026 An khang - Thịnh vượng.

Nguồn: NLĐO