Bảo tồn di sản từ nền tảng nghiên cứu và ứng dụng công nghệ

Nằm trên địa bàn xã Tây Đô, tỉnh Thanh Hóa, Thành nhà Hồ là công trình kiến trúc bằng đá có giá trị đặc biệt trong lịch sử Việt Nam. Được xây dựng năm 1397 dưới triều Hồ, tòa thành từng giữ vai trò trung tâm chính trị, kinh tế, văn hóa và xã hội của nước Đại Ngu, với tên gọi Tây Đô. Dù chỉ tồn tại trong thời gian ngắn, công trình vẫn để lại dấu ấn nổi bật về tư duy quy hoạch, kỹ thuật xây dựng và khả năng kết hợp kiến trúc với điều kiện tự nhiên.

Điểm đặc biệt của Thành nhà Hồ nằm ở hệ thống tường thành được xây dựng chủ yếu bằng những khối đá lớn, có kích thước và trọng lượng đáng kể, được ghép nối với nhau bằng kỹ thuật xây dựng độc đáo. Không chỉ phản ánh trình độ tổ chức xây dựng của người Việt cuối thế kỷ XIV, di sản còn là minh chứng cho những biến chuyển về chính trị, văn hóa và tư tưởng trong một giai đoạn lịch sử nhiều biến động. Những giá trị này đã giúp Thành nhà Hồ được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa thế giới năm 2011.

Tuy nhiên, việc được ghi danh không đồng nghĩa với những giá trị bên trong di sản đã được nhận diện đầy đủ. Qua nhiều thế kỷ, không ít công trình kiến trúc thuộc khu vực nội thành đã bị vùi lấp, khiến những dấu tích quan trọng về cấu trúc đô thị, hoạt động sinh hoạt và đời sống của cư dân xưa vẫn nằm sâu dưới lòng đất. Vì vậy, nghiên cứu khảo cổ được xác định là một trong những nhiệm vụ nền tảng để phục vụ công tác bảo tồn lâu dài.

Từ năm 2011 đến nay, Trung tâm Bảo tồn Di sản văn hóa thế giới Thành nhà Hồ đã phối hợp với Viện Khảo cổ học thuộc Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam và Hội Khảo cổ học Việt Nam triển khai nhiều hoạt động khai quật, khảo sát. Theo kế hoạch, tổng diện tích khai quật được xác định là 56.000 m2, bao gồm 25.000 m2 khu vực Thành Nội, 12.000 m2 hào thành, 5.000 m2 tại bốn cổng thành và 14.000 m2 tuyến đường Hoàng gia.

Thông qua các đợt khai quật, nhiều dấu tích kiến trúc, vật liệu xây dựng và hiện vật có giá trị đã được phát hiện. Những phát hiện này không chỉ bổ sung tư liệu cho việc nghiên cứu lịch sử hình thành, phát triển của kinh đô Tây Đô mà còn cung cấp cơ sở khoa học để xác định phương án bảo vệ, tu bổ những vị trí có nguy cơ xuống cấp. Đây cũng là căn cứ quan trọng nhằm hạn chế tình trạng can thiệp thiếu cơ sở khoa học vào cấu trúc nguyên gốc của di sản.

Cùng với hoạt động khảo cổ, Thanh Hóa đang chú trọng ứng dụng công nghệ trong quản lý và bảo vệ khu di sản. Trung tâm Bảo tồn Di sản Thành nhà Hồ phối hợp với các đơn vị chuyên môn và chuyên gia quốc tế nghiên cứu xây dựng bản đồ vệ tinh kỹ thuật số ứng dụng hệ thống thông tin địa lý (GIS). Trọng tâm trước mắt là bản đồ khảo cổ học đối với những khu vực quan trọng như Hoàng thành, La thành, đàn Nam Giao và đường Hoàng gia, sau đó mở rộng sang các khu vực thuộc vùng đệm.

Ông Nguyễn Bá Linh, Giám đốc Trung tâm Bảo tồn Di sản Thành nhà Hồ, cho biết, việc ứng dụng công nghệ số mang lại nhiều lợi ích trong lưu trữ tư liệu, quản lý, nghiên cứu và bảo tồn di sản. Đây cũng là công cụ hỗ trợ phát huy giá trị Thành nhà Hồ, tạo điều kiện thúc đẩy hoạt động du lịch theo hướng bền vững.

Việc số hóa dữ liệu, xây dựng hệ thống bản đồ quản lý không chỉ giúp các cơ quan chuyên môn theo dõi hiện trạng di tích mà còn tạo cơ sở để kiểm soát những tác động từ hoạt động dân sinh, sản xuất và phát triển hạ tầng. Đối với một di sản có phạm vi bảo vệ rộng, liên quan trực tiếp đến đời sống cộng đồng như Thành nhà Hồ, đây là yêu cầu cần thiết để bảo đảm công tác bảo tồn được thực hiện đồng bộ và có tầm nhìn dài hạn.

Đa dạng hóa sản phẩm, đưa di sản trở thành động lực kinh tế địa phương

Bên cạnh những kết quả trong nghiên cứu và bảo tồn, khai thác giá trị di sản phục vụ du lịch vẫn là bài toán cần được quan tâm. Thực tế cho thấy, sức hấp dẫn về mặt lịch sử và kiến trúc của Thành nhà Hồ chưa hoàn toàn chuyển hóa thành lợi thế du lịch tương xứng. Những năm đầu sau khi được UNESCO công nhận, lượng khách đến tham quan còn khá khiêm tốn. Năm 2011, di sản đón khoảng 100.000 lượt khách và đến năm 2017, con số này vẫn chỉ ở mức tương đương.

Một trong những nguyên nhân được chỉ ra là phần lớn công trình kiến trúc bên trong thành đã không còn hiện diện trên mặt đất, trong khi hệ thống tường thành là dấu tích nổi bật nhất mà du khách có thể trực tiếp quan sát. Điều này khiến trải nghiệm tham quan đôi khi chưa đủ phong phú, đặc biệt đối với những nhóm khách không có nhiều kiến thức nền về lịch sử và khảo cổ.

Trước đây, TS. Đỗ Quang Trọng, Nguyên Giám đốc Trung tâm Bảo tồn Di tích Thành nhà Hồ, từng nhận định: “Có rất nhiều nguyên nhân, trong đó có thể kể đến thực trạng di sản chỉ còn lại duy nhất bức tường thành bao quanh, còn các công trình bên trong thì hầu như đã bị thời gian vùi lấp. Với thực tế đó, lượng khách đến di sản chủ yếu mới chỉ là các nhà nghiên cứu lịch sử, các đoàn khách sinh viên, trường học... còn các tour khách khác thì hầu như rất ít. Bên cạnh đó, hệ thống cơ sở vật chất, hạ tầng phụ trợ còn thiếu và yếu cũng là một trong những nguyên do quan trọng ảnh hưởng tới sự ‘hấp dẫn’ của di sản với du khách”.

Những hạn chế này đặt ra yêu cầu phải đổi mới cách thức giới thiệu di sản, thay vì chỉ tập trung vào hoạt động tham quan các hạng mục kiến trúc còn lại. Thời gian qua, Trung tâm Bảo tồn Di sản Thành nhà Hồ đã từng bước xây dựng thêm các không gian trưng bày, giới thiệu hiện vật nhằm giúp du khách có cái nhìn trực quan hơn về lịch sử hình thành và kỹ thuật xây dựng tòa thành.

Đáng chú ý, khu vực trưng bày ngoài trời hiện giới thiệu hệ thống chân tảng và vật liệu kiến trúc được phát hiện qua các đợt khai quật tại nội thành. Cùng với đó, những không gian chuyên đề như mô hình súng thần công và cải cách dưới triều Hồ, văn hóa nông nghiệp vùng Tây Đô, lịch sử, truyền thuyết và khảo cổ Thành nhà Hồ hay trưng bày đá xây thành tại Cổng Nam góp phần mở rộng nội dung trải nghiệm.

Các hoạt động trò chơi dân gian, giới thiệu ẩm thực địa phương và sản phẩm OCOP cũng được lồng ghép vào chương trình tham quan. Cách tiếp cận này giúp di sản không còn là một điểm đến chỉ dành cho những người quan tâm đến lịch sử mà trở nên gần gũi hơn với nhiều nhóm du khách, đặc biệt là gia đình và khách trẻ.

Đáng chú ý, việc xây dựng bốn tuyến tham quan gồm Thành nhà Hồ - Về miền Di sản; Thành nhà Hồ - Các làng truyền thống; Thành nhà Hồ - Tâm linh vùng đệm; Thành nhà Hồ - Di tích và thắng cảnh vùng đệm đã mở rộng không gian du lịch từ khu vực Thành Nội sang các điểm đến lân cận. Qua đó, du khách có cơ hội tìm hiểu tổng thể hơn về cảnh quan, đời sống văn hóa, tín ngưỡng và những giá trị truyền thống của vùng đất Tây Đô.

Theo ông Lê Văn Nam, Nguyên Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Thanh Hóa, tỉnh luôn quan tâm bố trí nguồn lực cho công tác khai quật khảo cổ, bảo tồn và chống xuống cấp tại Thành nhà Hồ. Việc đa dạng hóa các tuyến tham quan gắn với đặc trưng của di sản đã góp phần thay đổi nhận thức của du khách và cộng đồng địa phương. Các chương trình trải nghiệm cũng từng bước được mở rộng tới những di tích, danh thắng và làng truyền thống trong khu vực.

Một hướng đi quan trọng khác là tăng cường sự tham gia của cộng đồng vào quá trình bảo tồn và phát triển du lịch. Thông qua các chương trình giáo dục di sản dành cho học sinh, sinh viên, lịch sử và văn hóa địa phương được truyền tải bằng những hoạt động trải nghiệm thực tế. Đây không chỉ là phương thức nâng cao hiểu biết mà còn góp phần hình thành ý thức trách nhiệm gìn giữ di sản trong thế hệ trẻ.

Đối với người dân sinh sống tại khu vực vùng đệm, các lớp tập huấn kiến thức du lịch, kỹ năng đón tiếp và ứng xử với du khách được tổ chức nhằm nâng cao khả năng tham gia vào hoạt động dịch vụ. Khi người dân có thêm cơ hội phát triển sinh kế từ du lịch, lợi ích kinh tế gắn với di sản sẽ trở thành động lực thiết thực để cộng đồng chủ động gìn giữ cảnh quan và các giá trị văn hóa truyền thống.

Dù vậy, phát triển du lịch tại Thành nhà Hồ vẫn đối mặt với những thách thức liên quan đến quy hoạch, quản lý đất đai và nguồn lực đầu tư. Việc một bộ phận dân cư tiếp tục sinh sống, sản xuất trong khu vực bảo vệ di sản đòi hỏi phải có giải pháp quản lý phù hợp, vừa bảo đảm quyền lợi chính đáng của người dân, vừa hạn chế tác động đến các dấu tích khảo cổ và cảnh quan nguyên gốc. Bên cạnh đó, tiến độ thực hiện các dự án bảo tồn, khai quật cũng chịu ảnh hưởng đáng kể từ khả năng bố trí vốn.

Thực tế này cho thấy, phát triển du lịch không thể tách rời yêu cầu bảo vệ tính toàn vẹn của di sản. Việc mở rộng dịch vụ, xây dựng cơ sở hạ tầng hay tổ chức hoạt động trải nghiệm cần được đặt trong khuôn khổ quy hoạch và các quy định bảo vệ di sản, tránh thương mại hóa quá mức hoặc làm biến đổi cảnh quan lịch sử.

Để Thành nhà Hồ thực sự trở thành điểm sáng du lịch của Thanh Hóa, cần tiếp tục hoàn thiện hạ tầng phụ trợ, nâng cao chất lượng thuyết minh, phát triển sản phẩm trải nghiệm có chiều sâu và tăng cường kết nối với các điểm du lịch văn hóa, sinh thái, tâm linh trong khu vực. Quan trọng hơn, mỗi hoạt động khai thác phải dựa trên nền tảng nghiên cứu khoa học và nguyên tắc bảo tồn lâu dài.

Từ một công trình kiến trúc đá mang dấu ấn đặc biệt của lịch sử dân tộc, Thành nhà Hồ có tiềm năng trở thành trung tâm kết nối các giá trị văn hóa và sinh kế cộng đồng tại vùng Tây Đô. Khi công tác bảo tồn được thực hiện đồng bộ, sản phẩm du lịch được đầu tư bài bản và người dân thực sự trở thành chủ thể hưởng lợi, di sản sẽ không chỉ được gìn giữ cho các thế hệ mai sau mà còn đóng góp thiết thực vào quá trình phát triển kinh tế - xã hội địa phương.

Nguồn: DNKTX